Jerozolima na peryferiach świata. Echa tradycji krzyżowych w architekturze zakonów rycerskich pogranicza brandenbursko-pomorsko-wielkopolskiego

Abstrakt

Zakon św. Jana już w drugiej połowie XII w. zyskał rozległe nadania w Brandenburgii i na Pomorzu. W 1. poł. XIII w. kolejne donacje pozwoliły joannitom oraz nieobecnym tu dotychczas templariuszom utworzyć sieć domów. Dla działalności templariuszy i joannitów był to obszar peryferyjny; placówki nastawione były przede wszystkim na działalność duszpasterską i gospodarczą, a kontakt z domami Europy Zachodniej czy centralami zakonów bywał ograniczony.

Budowy murowanych zamków podjęli się dopiero joannici w drugiej połowie XIV w. Zamek joannicki był zasadniczo siedzibą konwentu lub zakonnego urzędnika i pomimo zbieżności funkcji praktycznych oraz symbolicznych z siedzibami świeckimi, ich akcent rozkładał się w sposób odmienny. Dostrzec można tu recepcję pewnych wzorców, przede wszystkim ideowych, sięgających w czasie i przestrzeni Ziemi Świętej doby krucjatowej. Jest to temat dotychczas szerzej nie poruszany, co wynika przede wszystkim ze znacznego stopnia przekształceń siedzib templariuszy i joannitów na interesującym obszarze.